HomeTürkiye’nin iade anlaşması bulunmayan ülkeler ve iade prosedürü
Türkiye, suçla mücadele alanında uluslararası iş birliğinin aktif bir katılımcısıdır. Ancak, kişilerin iadesine ilişkin yasal temel ülkeden ülkeye değişiklik göstermektedir. Çok taraflı sözleşmeler (örneğin, Avrupa İade Sözleşmesi) ile doğrudan ikili anlaşmalar arasındaki farkı anlamak önemlidir.
Türkiye ile suçlu iadesi olan ülkeler (Almanya, Fransa, Rusya, Azerbaycan ve diğerleri) belirli bir şekilde yazılmış protokollere sahipken, geri kalan dünya ile etkileşim daha karmaşık bir şekilde gerçekleşiyor.
Sağlanan verilere dayanarak, Türkiye ile iade konusunda ikili anlaşmaları olmayan ülkeler bölgesel özelliklere göre sınıflandırılabilir:
Avrupa bölgesi ülkeleri ve komşuları
Coğrafi yakınlığa rağmen, doğrudan ikili anlaşmaların olmaması (Avrupa genelindeki sözleşmelerin varlığına rağmen) aşağıdaki devletler için özel bir hukuki alan yaratmaktadır:
- Arnavutluk, Bosna Hersek, Kuzey Makedonya;
- Bulgaristan, Polonya, Portekiz, Romanya;
- İrlanda;
- Ukrayna, Belarus, Moldova.
Önemli not: Bu ülkelerin birçoğu Avrupa Konseyi üyesidir ve iade işlemi Avrupa Sözleşmesi ile düzenlenebilir, ancak Türkiye ile suçlu iadesi olmayan ülkeler arasında doğrudan ikili anlaşma genellikle bulunmaz, bu da siyasi anlaşmazlıklar ortaya çıktığında prosedürü zorlaştırır.
Orta Doğu ve Kuzey Afrika (MENA)
Bu bölge karmaşık diplomatik bir durumla karakterize edilir. Burada iade genellikle sadece hukuki normlara değil, mevcut siyasi iklime de bağlıdır:
- Orta Doğu: İsrail, İran, Irak, Suriye, Lübnan, Yemen, Ürdün.
- Kuzey Afrika: Mısır, Libya, Tunus, Cezayir, Fas (anlaşma yoksa).
Asya bölgesi
Asya ülkeleri en çeşitli grubu temsil etmektedir. Burada suçlu iade etmeyen ülkeler genellikle iç işlere karışmama ilkesine dayanır:
- Doğu Asya: Çin, Japonya, Kuzey Kore, Moğolistan.
- Güney ve Güneydoğu Asya: Hindistan, Pakistan, Bangladeş, Afganistan, Sri Lanka, Vietnam, Tayland, Endonezya, Malezya, Filipinler, Myanmar.
- Orta Asya: Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan (BDT ülkeleri genellikle Minsk Konvansiyonu’nu kullanır, ancak ikili anlaşmalar bulunmayabilir).
Afrika (Sahra Altı)
Bu bölgede hukuki iş birliği oluşum aşamasında olup, talepler genellikle bireysel olarak işlenmektedir:
- Angola, Burkina Faso, Çad, Kongo, DR Kongo;
- Kenya, Madagaskar, Mali, Nijerya, Ruanda;
- Senegal, Sierra Leone, Somali, Sudan, Tanzanya, Togo, Uganda.
Amerika
Latin Amerika’daki bazı ülkelerle anlaşmaların olmaması, süreci son derece bürokratik ve uzun hale getiriyor:
- Bolivya, Brezilya, Kolombiya, Ekvador;
- El Salvador, Haiti, Kosta Rika.
Sözleşmenin olmaması pratikte ne anlama gelir?
Yaygın bir yanılgı şöyle der: “Anlaşma yoksa, iade de yok.” Bu tehlikeli bir yanılsamadır. Statü suçlu iadesi olmayan ülkeler, sınırların adalet için tamamen kapalı olduğu anlamına gelmez. Uluslararası hukuk, hukuki boşlukta bile iş birliği mekanizmalarını öngörür.
Eğer Türkiye ile talepte bulunan devlet arasında bir anlaşma yoksa, iş birliği aşağıdaki araçlar üzerinden gerçekleştirilir:
- Karşılıklılık (Reciprocity) ilkesi. Bu, diplomasinin temel taşıdır. Eğer Türkiye suçluyu X ülkesine teslim ederse, gelecekte X ülkesinin de Türkiye için aynı şeyi yapmasını bekler. Karşılıklılık garantileri, dışişleri ve adalet bakanlıkları düzeyinde düzenlenir.
- Uluslararası sözleşmeler. Türkiye, BM’nin birçok sözleşmesine (terörizmle mücadele, uyuşturucu kaçakçılığı, yolsuzluk hakkında) taraf olup, bunlar ikili anlaşmanın yerine geçerek iade için hukuki bir temel oluşturabilir.
- İnterpol aracılığıyla iş birliği. Hatta suçlu iadesi yapmayan ülkeler, bu organizasyonun üyesi oldukları takdirde İnterpol bildirimlerine yanıt vermek zorundadırlar.
Teslimat ne zaman sözleşme olmadan bile imkansızdır?
İade koruması, bir anlaşmanın yokluğuna değil, temel insan hakları ilkelerine dayanır. Türkiye, çoğu medeni ülke gibi, aşağıdaki riskler mevcutsa iade talebini reddedebilir:
- Siyasi suçlar. Eğer talep siyasi takibat, farklı düşünce ya da askeri hizmet nedeniyle yapılmışsa.
- İşkence ve insanlık dışı muamele riski. Bu, uluslararası hukukun zorunlu bir normudur. Eğer talep eden ülkede mahkûma işkence tehdidi varsa, iade yasaktır.
- Ölüm cezası. Türkiye, ölüm cezası uygulanma riski bulunan ülkelere kişileri, bu cezanın uygulanmayacağına dair kesin garantiler alınmadan teslim etmez.
- Adil bir mahkemenin olmaması. Eğer talep eden ülkenin yargı sistemi yolsuzluğa bulaşmış veya bağımlı olarak kabul edilirse.
İade ve Türkiye Anayasası: Hukuki Kalkan
Türkiye Cumhuriyeti mevzuatı, uluslararası taleplerin üzerinde önceliğe sahip olan sıkı sınırlamalar içermektedir. Ana hükümler Anayasa ve Türk Ceza Kanunu’nda (TCK) belirtilmiştir.
Temel kurallar:
- Kendi vatandaşlarının iade edilmemesi. 2004 ve sonraki yıllardaki değişikliklere göre, Türkiye kendi vatandaşlarını iade etmez, Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne (ICC) üyelikten doğan yükümlülükler hariç. Bu durum, Türk vatandaşlığını bir tür hukuki koruma haline getiriyor.
- Türk mahkemesinin önceliği. Eğer suç Türkiye topraklarında işlenmişse veya Türkiye’nin güvenliğine karşı yöneltilmişse, davanın incelenmesinde Türk mahkemesi önceliklidir.
Bu normlar, Türkiye suçlu iadesi olmayan ülkeler kategorisini şartlı bir kavrama dönüştürüyor: anlaşma olsa bile Türk yasası iade işlemini engelleyebilir.
Türkiye’de iade prosedürü: Adım adım algoritma
Süreci anlamak, savunma hattını zamanında oluşturmayı sağlar. Türkiye’deki iade süreci, otomatik bir işlem değil, karmaşık bir yargı-idari mekanizmadır.
1. Talebin alınması ve tutuklama
Süreç, resmi bir talebin (Red Notice veya diplomatik nota) alınmasıyla başlatılır. Polis, şüpheliyi gözaltına alır ve savcılığa teslim eder. Bu aşamada, uluslararası hukukta uzmanlaşmış bir avukatın varlığı son derece önemlidir.
2. Savcılık denetimi
Savcılık, talebin 6706 sayılı “Ceza İşlerinde Uluslararası Adli İş Birliği Hakkında Kanun”a resmi uygunluğunu kontrol eder. Eğer belgeler yanlış düzenlenmişse, savcı talebi incelemeden iade edebilir.
3. Mahkeme incelemesi (Ağır Ceza Mahkemesi)
Bu kilit bir aşamadır. Dava, yakalanma yeri itibarıyla Ağır Ceza Mahkemesi’ne devredilir.
- Mahkeme, bir kişinin suçlu olup olmadığını kararlaştırmaz.
- Mahkeme, eylemin her iki ülkede de suç olup olmadığını (çifte suçluluk ilkesi) ve iade için herhangi bir engel bulunup bulunmadığını (siyaset, işkence) kontrol eder.
- Eğer mahkeme iade talebini reddetme kararı verirse, süreç sona erer ve kişi serbest bırakılır. Bu karar kesindir.
4. Yürütme Otoritesinin Kararı
Eğer mahkeme iade talebini onaylarsa, dava Adalet Bakanlığı’na geçer ve nihayetinde Cumhurbaşkanı veya Bakanlar Kurulu tarafından onaylanması gerekir. Yürütme organı, ulusal çıkarlar veya güvenlik meselelerini dikkate alarak mahkeme kararına veto hakkına sahiptir.
Bu şekilde, mahkeme Türkiye’ye suçlu iadesine izin vermeyen ülkelerde bile, siyasi liderlik bunu engelleyebilir.
Interpol’ün Rolü: Red Notice ve Gerçeklik
Sıkça iade kavramı, Kırmızı Bülten (Red Notice) ile karıştırılır. Bu kavramları ayırt etmek önemlidir.
- Red Notice — uluslararası bir tutuklama emri değildir. Bu, üye ülkelerin kolluk kuvvetlerine bir kişiyi bulup geçici olarak gözaltına almaları için yapılan bir taleptir.
- Türkiye, Red Notice alırken kendi değerlendirmesini yapıyor. Son yıllarda Ankara, özellikle adalet itibarı şüpheli ülkelerden gelen bildirimlere karşı daha seçici bir yaklaşım benimsedi.
Savunma, Interpol Dosyalarını Denetleme Komisyonu’na (CCF) bildirim kaldırılması talebiyle başvuruda bulunabilir, eğer bu bildirim örgütün Tüzüğünü (örneğin, siyasi nitelikteki kovuşturma yasağına ilişkin madde 3) ihlal ediyorsa. İnceleme devam ederken, Türk makamları gözaltındaki kişiyi yurt dışına çıkış yasağı ile serbest bırakabilir.
İade riskiyle mi karşılaştınız?
İade anlaşmasının olmaması, talepte bulunan taraf için önemli usul engelleri yaratır. Karşılıklılık garantisi sağlama, siyasi motivasyonun olmadığını kanıtlama ve insani muameleyi temin etme talebi, genellikle demokratik olmayan rejimlere sahip devletler için aşılmaz bir engel haline gelir.
Beklemeyin, sizi almaya gelsinler diye. İade — hukuki bir tartışma değil, bu sizin özgürlüğünüz meselesidir. Siz tereddüt ederken, talepte bulunan taraf talep hazırlıyor. Eğer Türkiye’deyseniz ve Interpol’un hedefindeyseniz, düşünmek için zamanınız yok. Geç olmadan iade işlemini engellemek için hemen bizimle iletişime geçin.
